Дизимнен өтиў Кириў
Сайтқа кириў
Качественные бесплатные шаблоны dle скачать с сайта



Устаз шәкирт жаўынгерлер (Урыс ветераны, академик Сабыр Камалов ҳаққында)


Инсаният тәғдири ҳәм адамзаттың келешек бахты қәўип астында турған бир ўақытта Қарақалпақстан халқы да екинши жер жүзилик урысқа бириншилер қатарында белсене қатнасты.
Сабыр Камалов Нөкис қаласында орта мектептиң 5-класын питкерип, Хожели қаласына көшип келеди ҳәм соңынан усы жерде Хожели педучилищесиниң талабасы болады. Бул 1937-жылы еди. Оқыўшылар арасында Сабыр Камалов өзиниң тынықлығы ҳәм парасатлылығы менен көпшиликтен ажыралып турды. Ол әсиресе, тарийх илимине айрықша дыққат қойды. Сабыр Камаловқа усы оқыў дәргайында тарийх пәнинен устазы Баймурат Гаипов тәлим берген.
Академик Сабыр Камалов өзиниң усы тарийх пәни муғаллими Баймурат Гаиповты ең жақсы көретуғын устазы деп есаплаған, кейин ала ол ақлықларының бириниң атын оның ҳүрметине Баймурат деп қояды.
Педучилищени Сабыр Камалов 1942 жылы питкереди. Ол питкериў ҳаққындағы гүўалығы қолына тийер-тийместен-ақ, өз арзасы менен урысқа атланады.
Урысқа жергиликли ўәкиллерден уқыплы әскерлер керек еди. Сонлықтан Хожели районлық әскерий комиссариаты Сабыр Камаловты армия қатарына қабыл етип, Наманган қаласында дислокация етилген Харьков әскерий училищесине оқыўға жибереди. Училищеде оқыў-әскерий шынығыў қысқа мүддетте өткериледи. Сабыр Камалов 1943-жылы таярлықты табыслы тамамлайды. Оған киши лейтенант әскерий атағы бериледи. 1943-жылдың май айынан баслап июль айына шекем Бухара қаласында Орта Азия әскерий округиниң 2-литер полкиниң атқышлар взводына командирлик етеди. Ал, 1943-жылдың июль айында болса екинши жер жүзилик урысының 1-Беларуь фронтындағы 48-армиясының 102-Узақ шығыс Новгород-Северск атқышлар дивизиясының 30-хасан полкиниң 8-ротасының атқышлар взводының командири сыпатында урысқа қатнасады.
Урысқа түскен биринши күнинен баслап-ақ ер-жүрек, батыр командир жаўынгерлерге бас болып қыйын ҳәм аўыр саўашларды басынан кеширип әжайып ерлик көрсетти.
Сабыр Камалов жаўынгерлер қатарында болған ўақтында өзин тәртипли, мәрт, ер-жүрек, табанлы ҳәм жигерли жаўынгер сыпатында көрсетти. Көплеген саўашларға ҳәм операцияларға қатнасты.
Июнь айында қызыл армия Карелия тумсығында ири операцияны баслады, Белоруссияда бир қатар әскерий операциялар өткерилди. Сондай саўашлардың биринде, яғный 1943-жылы 22-сентябрьде Белоруссияның Гомель қаласына жақын болған «Красная Лоза» аўылын азат етиў ушын болған саўашта рота командири Сабыр Камалов аўыр жарадар болады. 1943-жылы октябрь, 1944-жыл апрель айына шекем Новгород-Северский, Тула, Москва ҳәм Чебоксары қалаларындағы әскерий госпитальларда емленип, соң елге қайтады.
Академик Сабыр Камаловтың өмирлик жолдасы Қарақалпақстан халық жазыўшысы Гүлайша Есемуратованың еслеўлери бойынша аўыр жарадар болған жаўынгер Сабыр Камаловты эвакогоспитальда әскерий шыпакер Пахомов емлейди. Урыстан кейинги жылларда С.Камалов өзин емлеген доктор менен хат жазысып турған. Жеңистиң 40 жыллығы белгиленетуғын, 1985-жылы С.Камалов шыпакер Пахомов пенен Москвада ушырасады. Бул жағдай өз гезегинде, сол ўақытлардағы адамлардың қатнасығында инсаныйлықтың, дослықтың ҳәм өз-ара ҳүрметтиң жоқары болғанынан дерек береди.
Сабыр Камалов урыс дәўириндеги ерликлери ушын Биринши дәрежели «Ўатандарлық урыс», «Қызыл жулдыз» орденлери, «Жаўынгерлик хызметлери ушын» медалы менен сыйлықланады.
Халық жаўынгерлери теңи-тайы жоқ қаҳарманлық көрсетип оккупацияланған еллердиң халықларына азатлық алып келди. Саўашларда Баймурат Гаипов та қатнасады. Ол 1942-жылы 2-ноябрьде Нөкис әскерий комиссариаты тәрепинен армия қатарына шақырылды. 59-гвардияшы А.Д. 179 АП ның рота командири гвардия аға лейтенанты Б.Гаипов рота жаўынгерлери менен Дунай дәрьясынан жүзип өтип, фашистлердиң 300 солдат ҳәм офицерлерин тутқынға алып, Будапешт қаласына жол ашып, әжайып ерлик көрсетти.
Елди, тынышлықты қорғаўда, фашистлерди жоқ етиўде көрсеткен қаҳарманлығы ушын бизиң жерлесимиз Баймурат Гаипов «Қызыл жулдыз» ордени менен сыйлықланды.
Урыстың буннан кейинги қәҳәрли жылларында Б.Гаипов талай асыўлардан асып өтип, фашист басқыншыларынан азат етиўде қаҳарманлық пенен саўаш жүргизди. Оның әскерий өмир жолы қаҳарманлық ҳәм ерликке толы, «Елдиң атын ер шығарады» дегендей ел мақтанышына бөленген, көкиреги жарқыраған орденлерге толған гвардия аға лейтенанты, командир Б.Гаипов фашистлерден елди тазалаў ушын қанлы саўашларда қатаң гүрести.
Ол жаўынгерлик тапсырмаларды булжытпай орынлады. Жаўынгерлик тапсырманы айырықша бежерип, ерлик, батырлық, турақлылық көрсеткени ушын Б.Гаипов бир қатар сыйлықлар менен сыйлықланды.
1943-жылы 13-мартта Ясна бағдарындағы саўашта аўыр жарадар болған командирдиң денесинен хирург шыпакер 4 килограмм снаряд сынықларын алған. Ол урыста алты рет жарадар болған.
Урыстан кейинги парахат турмыста Б.Гаипов өз кәсибине садық болған ҳалда искерлигин даўамлап, әдиўли устаз болып, «Өзбекстан Республикасына мийнети сиңген муғаллим» атағын алады.
Ал оның шәкирти, уллы илимпаз Сабыр Камалов Өзбекстан ҳәм Қарақалпақстан республикаларына мийнети сиңген илим ғайраткери, Бердақ атындағы Қарақалпақстан Республикасы мәмлекетлик сыйлығының лауреаты, Орайлық Азияның белгили тарийхшыларының бири, Өзбекстан Илимлер Академиясының академиги, тарийх илимлериниң докторы, профессор атақларын алыўға, халықаралық Нью-Йорк академиясының ағзасы болыўға миясар болады.
Сабыр Камалов, Баймурат Гаипов ҳәм басқа да ҳақыйқый инсаныйлық көрсеткен бәрше тулғалардың қаҳарманлығы, өмири ҳәм турмысы, хызметлери, жас әўлад ушын өрнек болып, оларды садықлық ҳәм елге муҳаббат, билимге қуштарлық руўхында тәрбиялаўда үлги болып хызмет етеди.
Фашизмди қыйратқан, Европа еллерин гитлершил қуллықтан азат еткен, жер жүзилик цивилизацияны қутқарып қалған халықлар қатарында қарақалпақ халқының қаҳарманлығы да мәңги умытылмайды. Өмир жолына қәдем қойған бүгинги жас әўлад урыс қаҳарманларына қарап қатарын дүзетеди, олардың үлгиси менен азаматлық, Ўатан сүйиўшилик, Ўатанына булжымас садықлық мектебинен өтеди.
Фашизм үстинен ерисилген жеңистиң 74 жыллығына оғада үлкен әҳмийет бере отырып биз бул сәнеге тек тарийх көз-қарасынан емес ал, ҳәзирги көз-қарастан да, келешек көз-қарасынан да қараймыз.
Бизиң мәмлекетимизде ҳүким сүрип турған тынышлықтың қәдирине жетип, өтмиштеги қайғылы ўақыялардан тийисли сабақ алыўымыз керек. Бүгинги күни адамзат алдында турған, ядро қәўипин сапластырыў, терроризм ҳәм басқа да гуманизмге қарсы келиўши иллетлерди жоқ етиў, бийпәрўалықтың алдын алыў, улыўма экономикалық ҳәм экологиялық машқалаларды шешиў ушын халықлардың аўызбиршиликли түрде күш салыўларын бирлестириў сыяқлы ўазыйпалардың шешилиўине беккем тийкар жаратыўымыз тийис. Бул бүгинги әуладтың әдиўли ўазыйпасы болып табылады.

А.Сапарниязов,
Өзбекстан Илимлер Академиясы Қарақалпақстан бөлими Қарақалпақ гуманитар илим-изертлеў институтының илимий хызметкери.


Сайтымыздың телеграмдағы каналына ағза болың: https://t.me/karinformuz

24-04-2019, 16:59
Көрилди: 771
Пикирлер: 0
Баспа ушын